Post này mình muốn nói về những điều KHÔNG BAO GIỜ ĐƯỢC NÓI HOẶC LÀM VỚI CON. Có những câu nói người lớn chỉ mất vài giây để thốt ra, nhưng một đứa trẻ có thể mang theo ký ức về chúng suốt nhiều năm, thậm chí đến tận khi trưởng thành.
Là một người mẹ, và cũng từng là một đứa trẻ chịu tổn thương bởi những lời nói vô tình của người lớn, mình luôn tự nhắc bản thân rằng: Những điều từng khiến mình đau lòng khi còn nhỏ, mình không muốn lặp lại với con.
Trẻ nhỏ chưa có khả năng nhìn nhận và lý giải mọi chuyện như người lớn. Các con thường dựa vào lời nói, thái độ và phản ứng của cha mẹ để hiểu về bản thân, về các mối quan hệ và về thế giới xung quanh.
Một câu nói mà người lớn cho là đùa vui có thể được trẻ hiểu theo nghĩa đen. Một lời chê trách tưởng chừng vô hại, nếu lặp lại thường xuyên, có thể dần ảnh hưởng đến cách trẻ đánh giá chính mình. Mình biết không có cha mẹ nào hoàn hảo. Nhưng có những điều mình muốn đặc biệt lưu ý trong quá trình nuôi dạy con.
1. KHÔNG ra điều kiện để con phải dùng cơ thể đổi lấy tình yêu hoặc phần thưởng - đặc biệt là KHÔNG hôn lên miệng bé
"Ôm ông một cái rồi ông cho bánh."
"Hôn cô một cái thì cô mới thương."
"Thơm chú đi rồi chú mới cho quà."
Những câu nói này rất phổ biến trong các gia đình. Người lớn thường chỉ muốn thể hiện sự thân thiết hoặc khuyến khích trẻ tương tác với người thân. Nhưng cách diễn đạt ấy có thể vô tình truyền đi một thông điệp không phù hợp: Con cần đáp ứng yêu cầu tiếp xúc cơ thể của người khác để nhận được tình yêu, sự công nhận hoặc phần thưởng.
Mình không muốn con lớn lên với suy nghĩ rằng cơ thể mình là thứ có thể đem ra trao đổi, hay rằng con phải chấp nhận những tiếp xúc khiến mình không thoải mái chỉ để làm vui lòng người khác.
Ngay từ nhỏ, trẻ cần được học về quyền tự chủ cơ thể (bodily autonomy): cơ thể con thuộc về con, con có quyền từ chối những tiếp xúc không mong muốn, kể cả với người thân quen. Điều này đặc biệt quan trọng trong giáo dục an toàn cơ thể và phòng ngừa xâm hại, đối với cả bé trai lẫn bé gái. Nếu con không muốn ôm hay hôn ai đó, mình sẽ không ép. Con vẫn có thể thể hiện sự lễ phép bằng cách chào hỏi, vẫy tay, mỉm cười hoặc nói lời cảm ơn.
Lễ phép không đồng nghĩa với việc phải cho phép người khác chạm vào cơ thể mình.
Gia đình mình cũng có một nguyên tắc là không hôn lên miệng trẻ. Người thân có thể thể hiện tình cảm bằng những cách khác mà con cảm thấy thoải mái, chẳng hạn ôm, hôn lên trán hoặc má khi con đồng ý. Quy tắc này vừa giúp hạn chế một số nguy cơ lây truyền bệnh qua nước bọt, vừa tạo cơ hội dạy con về ranh giới cơ thể.
2. KHÔNG lấy chuyện bỏ rơi hoặc mất đi tình yêu của cha mẹ để trêu đùa
"Mẹ bị người ta bắt đi rồi!"
"Ba đi với người khác rồi, không về nữa đâu."
"Ba mẹ bỏ con ở đây nhé!"
"Mai mẹ sinh em bé rồi, con ra rìa thôi!"
Có lẽ nhiều người lớn đã từng nói hoặc nghe những câu này. Đôi khi họ còn thấy buồn cười khi đứa trẻ hoảng hốt, bật khóc hoặc vội vàng chạy đi tìm cha mẹ. Nhưng đối với một đứa trẻ, đó không nhất thiết là một trò đùa.
Trong những năm đầu đời, cảm giác an toàn của trẻ được xây dựng phần lớn từ sự hiện diện và khả năng đáp ứng ổn định của người chăm sóc. Trẻ cần biết rằng khi gặp khó khăn, sợ hãi hoặc bất an, cha mẹ vẫn là nơi con có thể tìm đến.
Những lời đe dọa bỏ rơi, dù chỉ nhằm trêu chọc, có thể khiến trẻ lo lắng, đặc biệt khi trẻ còn quá nhỏ để phân biệt rõ giữa lời nói đùa và một tình huống có thật.
Không phải một câu đùa sẽ khiến trẻ bị tổn thương tâm lý lâu dài. Nhưng nếu những lời đe dọa ấy được lặp lại thường xuyên, nhất là khi người lớn cố tình tạo ra phản ứng sợ hãi, chúng có thể làm suy giảm cảm giác an toàn của trẻ.
Mình đặc biệt muốn nhắc đến chuyện gia đình chuẩn bị đón thêm em bé.
Đừng bao giờ trêu con đầu rằng có em rồi thì cha mẹ sẽ không thương con nữa.
Sự xuất hiện của một em bé vốn đã là thay đổi rất lớn trong cuộc sống của trẻ. Con phải học cách chia sẻ thời gian, sự chú ý và tình cảm của cha mẹ. Những câu nói như "Có em rồi con ra rìa" chỉ khiến sự thay đổi ấy trở nên đáng sợ hơn. Thay vì trêu chọc, mình muốn nói với con rằng:
"Nhà mình sắp có thêm một thành viên. Ba mẹ sẽ bận rộn hơn một chút, nhưng tình yêu dành cho con không vì thế mà ít đi."
3. KHÔNG phủ nhận hoặc chế giễu nỗi sợ của con
"Có thế mà cũng sợ à?"
"Có gì đâu mà khóc?"
"Lớn rồi còn sợ bóng tối!"
"Đừng có nhát như thế!"
Người lớn thường đánh giá nỗi sợ dựa trên kinh nghiệm và khả năng nhận thức của chính mình. Nhưng thế giới của trẻ rất khác. Một tiếng động lớn, một căn phòng tối, một người lạ hay việc phải tạm xa cha mẹ có thể là những trải nghiệm thực sự đáng sợ đối với con.
Khả năng điều tiết cảm xúc của trẻ vẫn đang phát triển. Khi sợ hãi, trẻ thường cần sự hỗ trợ của người lớn để bình tĩnh trở lại, thay vì bị yêu cầu phải lập tức ngừng sợ. Việc phủ nhận cảm xúc không giúp nỗi sợ biến mất. Ngược lại, nếu thường xuyên bị chê trách vì sợ hãi, trẻ có thể dần ngại chia sẻ những cảm xúc khó chịu của mình.
Mình muốn thay câu "Có gì mà phải sợ?" bằng:
"Mẹ biết con đang sợ. Mẹ ở đây với con."
"Con có muốn kể cho mẹ điều gì làm con sợ không?"
"Chúng mình thử từng chút một nhé."
Công nhận cảm xúc không có nghĩa là chiều theo mọi yêu cầu của con. Đó là cách giúp con hiểu rằng cảm xúc của mình được tôn trọng, đồng thời học cách đối diện và xử lý chúng.
4. KHÔNG so sánh con với những đứa trẻ khác
"Bạn A ăn giỏi hơn con nhiều."
"Nhìn anh chị mà học tập."
"Sao bạn làm được mà con không làm được?"
Đây là điều mình cũng từng mắc phải.
Có hôm con ăn ít, mình đã buột miệng so sánh con với một bạn khác. Nhưng sau đó mình tự hỏi: Nói như vậy thì giải quyết được vấn đề gì? Con ăn ít có thể vì chưa đói, không thích món ăn, đang mệt hoặc đơn giản là nhu cầu ăn uống của con khác với bạn. Việc một đứa trẻ khác ăn nhiều hơn không giúp mình hiểu nguyên nhân con ăn ít.
Tương tự, mỗi đứa trẻ có tốc độ phát triển, tính khí, khả năng và điều kiện sống khác nhau. So sánh thường xuyên, đặc biệt theo hướng khiến trẻ cảm thấy mình thua kém, có thể làm giảm sự tự tin và khiến trẻ quá chú trọng vào việc được người khác đánh giá.
Mình muốn học cách nhìn vào sự tiến bộ của chính con, thay vì lấy thành tích của một đứa trẻ khác làm tiêu chuẩn. Hôm nay con làm tốt hơn hôm qua ở điểm nào? Con đang gặp khó khăn gì? Mình có thể hỗ trợ con ra sao?
Con không cần giỏi hơn một ai khác để trở thành một đứa trẻ đáng được trân trọng.
5. KHÔNG dán nhãn tính cách của con chỉ từ một vài hành vi
"Con lì quá!"
"Con nhát lắm."
"Con hậu đậu thật đấy."
"Con đúng là đứa trẻ hư!"
Có một sự khác biệt rất lớn giữa việc nhận xét một hành vi và việc định nghĩa cả con người.
"Con vừa làm đổ nước" là mô tả một sự việc.
"Con lúc nào cũng hậu đậu" lại là một nhận định về chính đứa trẻ.
Khi thường xuyên nghe những nhãn tiêu cực từ người lớn, trẻ có thể dần tiếp nhận chúng như một phần trong cách nhìn nhận bản thân. Điều này đặc biệt đáng lưu ý vì trẻ nhỏ thường coi cha mẹ là nguồn thông tin đáng tin cậy về chính mình.
Mình muốn tập trung vào hành vi cụ thể và cách khắc phục.
Thay vì "Con hư quá", hãy nói: "Mẹ không đồng ý với việc con đánh bạn. Khi tức giận, mình có thể nói ra hoặc nhờ người lớn giúp." Thay vì "Con hậu đậu", hãy nói: "Nước bị đổ rồi, mình cùng lau nhé. Lần sau con thử cầm cốc bằng hai tay."
Một hành vi chưa đúng cần được điều chỉnh, nhưng một hành vi không định nghĩa toàn bộ con người của đứa trẻ.
6. KHÔNG dùng tình yêu làm phần thưởng hoặc hình phạt
"Con hư thì mẹ không yêu nữa."
"Không nghe lời thì mẹ không thương."
"Ngoan mẹ mới yêu."
Mình hiểu đôi khi cha mẹ nói những câu này vì quá mệt mỏi, tức giận hoặc muốn con nhanh chóng hợp tác. Nhưng tình yêu thương không nên trở thành công cụ để kiểm soát hành vi.
Nếu trẻ thường xuyên nhận được thông điệp rằng chỉ khi ngoan ngoãn, vâng lời hoặc đạt kỳ vọng mới được yêu thương, trẻ có thể dần hình thành suy nghĩ rằng giá trị của bản thân phụ thuộc vào việc làm hài lòng người khác.
Trong tâm lý học phát triển, sự chấp nhận và quan tâm ổn định của người chăm sóc là những yếu tố quan trọng giúp trẻ xây dựng cảm giác an toàn trong mối quan hệ. Điều đó không có nghĩa cha mẹ phải chấp nhận mọi hành vi của con.
Mình hoàn toàn có thể không đồng ý, đặt giới hạn và áp dụng những hậu quả phù hợp khi con làm sai, nhưng vẫn cho con biết rằng tình yêu của cha mẹ không thay đổi.
"Mẹ rất yêu con, nhưng mẹ không đồng ý với việc con vừa làm."
"Mẹ đang giận vì con đánh em. Mình cần dừng lại và tìm cách giải quyết."
Tình yêu là nền tảng của mối quan hệ cha mẹ và con cái, không phải phần thưởng dành cho những lúc con cư xử đúng.
7. KHÔNG phủ nhận quyền sở hữu của con đối với những món đồ thuộc về con
"Đưa đồ chơi cho em đi, con lớn rồi mà."
"Tiền lì xì của con thì mẹ giữ, con không được hỏi."
"Đồ của con thì cũng là đồ của ba mẹ thôi."
Mình nghĩ người lớn đôi khi quên rằng trẻ cũng cần được tôn trọng quyền sở hữu và quyền đưa ra lựa chọn phù hợp với độ tuổi. Một món đồ chơi được tặng, một phần thưởng con đã cố gắng đạt được hay tiền mừng tuổi của con đều có ý nghĩa đối với trẻ.
Nếu người lớn hứa tặng con một món đồ khi hoàn thành nhiệm vụ, rồi sau đó tự ý lấy lại hoặc thay đổi điều kiện, trẻ có thể cảm thấy lời hứa không đáng tin cậy. Điều này không có nghĩa trẻ được toàn quyền quyết định mọi thứ, đặc biệt là tiền bạc hoặc những đồ vật có nguy cơ gây mất an toàn. Cha mẹ vẫn cần hướng dẫn và quản lý phù hợp với độ tuổi.
Nhưng mình muốn giải thích rõ ràng, giữ lời hứa và cho con tham gia vào những quyết định liên quan đến tài sản của mình khi có thể. Ví dụ, tiền mừng tuổi có thể được cha mẹ giúp quản lý, tiết kiệm và sử dụng theo những nguyên tắc được giải thích trước với con.
Tôn trọng quyền sở hữu cũng là một cách dạy trẻ về trách nhiệm, ranh giới cá nhân và sự tin tưởng.
8. KHÔNG mặc định anh chị phải nhường em trong mọi tình huống
"Con là chị thì phải nhường em."
"Em còn nhỏ, con phải chịu thiệt một chút."
"Cho em chơi đi, không được ích kỷ."
Mình không muốn dạy con rằng chỉ vì sinh ra trước, con mặc nhiên phải hy sinh quyền lợi của mình. Sự chia sẻ là một kỹ năng xã hội quan trọng. Nhưng chia sẻ tự nguyện khác với việc bị ép buộc nhường nhịn.
Khi cha mẹ luôn yêu cầu anh chị phải nhường, trẻ lớn có thể cảm thấy mình bị đối xử thiếu công bằng. Trong khi đó, trẻ nhỏ cũng có thể không được học cách chờ đợi, thương lượng và tôn trọng quyền của người khác. Đặc biệt khi hai bé không chênh lệch nhiều về tuổi, mình muốn hướng dẫn cả hai cùng học cách giải quyết mâu thuẫn.
Nếu hai con muốn chơi cùng một món đồ, mình có thể hướng dẫn thay phiên, đặt thời gian chơi hoặc tìm một hoạt động chung phù hợp. Nếu món đồ thuộc về một bé, mình sẽ khuyến khích bé chia sẻ, nhưng không mặc định rằng bé bắt buộc phải cho đi chỉ vì là anh hoặc chị.
Nếu mua quà cho cả hai, mình cũng cố gắng cân nhắc sự công bằng theo nhu cầu và độ tuổi, thay vì mặc định một bé phải chịu thiệt. Mình muốn các con biết quan tâm, quan sát, giúp đỡ và bảo vệ nhau, nhưng không phải vì bị ép phải làm thế.
Sự yêu thương giữa anh chị em nên được nuôi dưỡng từ sự tôn trọng và công bằng, thay vì nghĩa vụ hy sinh một chiều.
Và cuối cùng, mình muốn nhắc chính bản thân rằng: CHA MẸ CŨNG CẦN BIẾT NHẬN SAI.
Mình biết sẽ có những ngày bản thân không đủ bình tĩnh. Sẽ có lúc mệt mỏi, mất kiên nhẫn, buột miệng nói ra điều không nên nói. Và có thể, dù đã cố gắng, mình vẫn vô tình khiến con buồn. Điều quan trọng không phải là trở thành một người mẹ không bao giờ mắc lỗi. Điều quan trọng là biết nhận ra sai lầm, sửa chữa và kết nối lại với con.
Nếu lỡ quát mắng hoặc nói điều khiến con tổn thương, mình muốn có đủ can đảm để nói:
"Mẹ xin lỗi vì lúc nãy đã nói với con như vậy. Mẹ đã tức giận và không kiểm soát tốt lời nói của mình. Điều đó không phải lỗi của con. Lần sau mẹ sẽ cố gắng xử lý tốt hơn."
Một lời xin lỗi không làm cha mẹ mất đi uy quyền. Ngược lại, đó là cách trực tiếp nhất để dạy con về trách nhiệm, sự tôn trọng và cách sửa chữa những tổn thương trong một mối quan hệ.
Mình cũng không cho rằng chỉ một câu nói thiếu suy nghĩ sẽ quyết định tương lai hay gây tổn thương tâm lý suốt đời cho một đứa trẻ. Sự phát triển của trẻ chịu ảnh hưởng từ rất nhiều yếu tố, trong đó có tần suất, mức độ nghiêm trọng của những trải nghiệm tiêu cực, chất lượng mối quan hệ gia đình và khả năng cha mẹ sửa chữa sau xung đột.
Nhưng chính vì những lời nói được lặp lại hằng ngày có thể góp phần định hình cách trẻ nhìn nhận bản thân và thế giới, mình muốn cẩn trọng hơn với chúng.
Có một điều mình luôn nghĩ đến kể từ khi làm mẹ:
Chúng ta không thể thay đổi cách mình từng được nuôi dạy, nhưng có thể lựa chọn cách mình nuôi dạy con.
Mình không muốn những tổn thương từng trải qua khi còn bé vô tình trở thành điều mình tiếp tục truyền lại cho thế hệ sau.
Mình mong con lớn lên không phải trong một gia đình hoàn hảo, mà trong một gia đình nơi con được yêu thương, được lắng nghe, được tôn trọng và được phép là chính mình.
Để sau này, khi đã trưởng thành, con vẫn muốn trở về nhà, vẫn muốn chia sẻ những chuyện vui buồn với cha mẹ, không phải vì nghĩa vụ hay sợ hãi, mà vì con biết rằng ở đó luôn có người sẵn lòng lắng nghe.
Nuôi dạy một đứa trẻ cũng là hành trình người lớn học cách trưởng thành thêm một lần nữa.
