Trong quá trình trưởng thành của nhiều đứa trẻ, thước đo sự thành công của các bậc cha mẹ thường gói gọn trong một chữ: "Ngoan". Đi họp phụ huynh, câu cửa miệng luôn là: "Cháu ở lớp có ngoan không cô?". Ở nhà, điệp khúc quen thuộc là: "Con phải biết nghe lời, nghe lời thì mẹ mới thương". Giữa những bà mẹ, một lời khen "Bé nhà chị ngoan thật đấy" được xem như một tấm huy chương danh giá.
Nhưng dưới lăng kính tâm lý học, sự "ngoan ngoãn" và "hiểu chuyện" này thường là một cái bẫy. Sau khi đọc một số chia sẻ, mình thấy có một nghịch lý đang hiện hữu: Những đứa trẻ hồi nhỏ càng tỏ ra "ngoan", càng biết nhìn sắc mặt người lớn, thì khi trưởng thành càng dễ mắc các chứng rối loạn lo âu, tr.ầm c.ảm. Trong khi đó, những đứa trẻ được tự do bộc lộ sự bướng bỉnh, nổi loạn lại thường có một tâm trí vững vàng khi bước ra đời. Tại sao lại có nghịch lý này?
2. Việc trở nên “ngoan ngoãn” khiến trẻ luôn giấu đi cảm xúc thật
Gần đây, câu chuyện của một chàng trai trẻ chia sẻ trên mạng xã hội đã khiến nhiều người phải suy ngẫm sâu sắc về ranh giới của sự "hiểu chuyện".
Mẹ của anh liên tục sinh con với nhiều người chồng khác nhau, những đứa trẻ sinh ra đều rơi vào cảnh thiếu thốn, lưu lạc. Đến khi bà mang thai người con thứ 9, anh đã cố gắng khuyên can và chủ động xin tài trợ chi phí để bà thực hiện biện pháp kế hoạch hóa gia đình. Bà đã đồng ý, nhưng sau khi sinh xong lại đột ngột đổi ý và tìm mọi lý do để từ chối.
Sự việc đó khiến anh ức phát khóc. Anh chia sẻ rằng, suốt một thời gian dài, anh luôn là người chịu tổn thương nhưng năm lần bảy lượt nói giảm, nói tránh để che đậy những lời nói dối của người lớn. Anh luôn tìm cách thông cảm, bao bọc sai lầm của họ chỉ vì hai chữ "sợ họ mất mặt". Thế nhưng, sự "hiểu chuyện" và hy sinh của anh chỉ đổi lại việc họ làm tổn thương anh không chút đắn đo.
Cuối cùng, chàng trai quyết định dừng lại. Anh ngừng việc dung túng cho những sai lầm lặp đi lặp lại. Bất chấp việc nhiều người xung quanh áp đặt, chỉ trích anh là "hỗn láo" khi từ chối gọi người phụ nữ ấy là "Mẹ", anh vẫn kiên định với ranh giới của mình. Anh chọn cách bảo vệ bản thân khỏi những sang chấn tâm lý, bởi anh hiểu rằng: "Bạn không lớn lên bằng những sang chấn tâm lý của tôi, bạn không sống cuộc đời tôi, nên bạn không thể hiểu."
3. Tại sao "Hiểu chuyện" quá sớm lại dễ ảnh hưởng đến tâm lý?
Tâm lý học giải thích hiện tượng này thông qua hai cơ chế khá phổ biến:
- Sự Tôn Trọng Có Điều Kiện (Conditional Positive Regard - Carl Rogers):
Cha mẹ thường vô tình truyền đạt thông điệp rằng: Tình yêu của bố mẹ không phải là vô điều kiện. Con chỉ được yêu thương, được khen ngợi KHI VÀ CHỈ KHI con ngoan, con vâng lời. Để duy trì cảm giác an toàn và được yêu thương, đứa trẻ tự động kìm nén đi những nhu cầu, cảm xúc thật của bản thân.
- Phản ứng "Lấy lòng" (Fawn Response - Pete Walker):
Khi đối mặt với một môi trường gia đình quá nghiêm khắc hoặc kỳ vọng cao, thay vì phản kháng hay trốn tránh, đứa trẻ hình thành cơ chế "Lấy lòng". Chúng liên tục quét "radar" cảm xúc của người lớn: Người lớn cau mày, chúng tự nhận lỗi; người lớn vui vẻ, chúng mới dám thở phào. Hỷ nộ ái ố của những đứa trẻ này phần lớn bị chi phối bởi cảm xúc của người xung quanh. Muốn khóc không dám khóc, muốn nói phải đắn đo xem người ta có phật ý không.
Sự "ngoan ngoãn" đó thực chất làm mờ nhạt đi cái "Tôi" cá nhân. Khi những cảm xúc bị đè nén quá lâu, chúng không biến mất mà tích tụ lại. Đến khi trưởng thành, những đứa trẻ này dễ mang theo "Nhân cách lấy lòng" (People-pleaser) vào tình yêu, công việc, dễ dàng bị cuốn theo người khác và rơi vào trạng thái kiệt sức, lo âu.
4. Vậy là ba me, chúng ta nên làm gì: Yêu thương vô điều kiện & Nuôi dưỡng Bản ngã
Thước đo cho tình yêu thương của cha mẹ không chỉ nằm ở việc đứa trẻ ngoan đến mức nào, mà là đứa trẻ có dám khóc, dám cười, dám bộc lộ sự không thoải mái trước mặt bạn hay không.
Một giáo viên cấp 3 từng chia sẻ về một học sinh có thành tích rất bình thường, nhưng tâm lý cực kỳ vững vàng. Khi bị thầy giáo dạy Toán trách mắng nặng lời trên văn phòng, em không hề khóc lóc hay phản ứng tiêu cực. Chiều hôm đó, em viết cho thầy một bức thư chân thành:
"Thưa thầy, sáng nay thầy mắng, em biết là thầy rất quan tâm và không bỏ cuộc với em. Em cảm ơn thầy lắm. Thế nhưng thầy ơi, có một câu thầy nói hơi nặng lời, chúng em nghe xong rất buồn. Mẹ em từng dạy: Khi bày tỏ sự quan tâm, không nên dùng lời lẽ làm tổn thương người khác. Em mong lần sau thầy vẫn chỉ bảo em, nhưng xin thầy đừng nói những lời nặng nề như vậy nữa ạ."
Bức thư khiến người thầy vô cùng xúc động và thay đổi cách ứng xử. Một đứa trẻ mười mấy tuổi, vừa nhìn thấu được lòng tốt của người khác, lại vừa dũng cảm, lịch sự vạch ra "ranh giới" để bảo vệ cảm xúc của chính mình. Sự tự tôn và vững vàng đó bắt nguồn từ chính bố mẹ em – những người luôn lắng nghe tiếng lòng của con và cho phép con được là chính mình, thay vì đòi hỏi sự ngoan ngoãn một chiều.
Giải pháp cho cha mẹ:
- Ngừng việc rút lại tình yêu khi con làm sai: Hãy cho con hiểu rằng: "Bố mẹ phạt con vì hành vi này chưa đúng, nhưng bố mẹ vẫn luôn yêu con."
- Tôn trọng tiếng lòng của trẻ: Giống như lúc con mới lọt lòng, con khóc bạn lo lắng tìm nguyên nhân. Khi con lớn, con khóc, hãy tiếp tục lắng nghe thay vì gán mác là "ẩm ương" hay "đòi hỏi". Hãy cho phép con được có những cảm xúc tiêu cực.
- Khen ngợi nỗ lực cá nhân, không khen sự phục tùng: Hãy khen "Hôm nay con đã rất nỗ lực tự giải bài toán này", thay vì "Hôm nay con rất ngoan vì đã làm theo đúng ý mẹ".
5. Một số chú ý
- Không nhầm lẫn giữa "Tự do" và "Thiếu kỷ luật": Khuyến khích con bộc lộ cảm xúc, sống chân thật không có nghĩa là dung túng cho sự ngỗ nghịch hay vô lễ. Sự tự do của con phải đi kèm với việc tôn trọng ranh giới của người khác.
- Hành trình thấu hiểu bản thân của người lớn: Nếu bạn từng là một "đứa trẻ hiểu chuyện", hãy nhớ rằng: Việc nhận ra những điểm chưa phù hợp trong cách giáo dục của thế hệ trước không phải để oán hận họ. Nó là để bạn hiểu thấu những giới hạn của bản thân ở hiện tại, giải phóng mình khỏi cảm giác áp lực, và quan trọng nhất: Cải thiện phương pháp giáo dục đó để mang lại một môi trường phát triển cân bằng hơn cho con cái của chính bạn.
