"Thà để con vui vẻ đứng chót, còn hơn trầm cảm đứng nhất." Câu này đang nhận nhiều ý kiến trái chiều. Một bên thì thấy ý kiến này hoàn toàn đúng. Một bên thì phản bác, nói rằng cần phải rèn luyện con thì con mới trở nên giỏi giang. Cả hai phe đang cãi nhau về một thứ không quan trọng. Vấn đề chưa bao giờ là con bạn đứng thứ mấy. Vấn đề là - con bạn đang đứng ở vị trí đó trong việc gì, và vì ai. Dưới lăng kính của tâm lý học hành vi, hãy cùng bóc tách tận gốc rễ vấn đề này.
1. Hai bản chất đối lập của việc "Đứng nhất"
Hãy nhìn kỹ hai đứa trẻ cùng đạt vị trí số một. Đứa trẻ thứ nhất đứng nhất ở thứ nó đam mê. Dù là giải Toán, lắp Lego, hay học một ngôn ngữ mới, nó cắm cúi làm cả buổi sáng không cần ai thúc ép. Tại sao? Khoa học gọi trạng thái "quên cả không gian và thời gian" này là Flow (Dòng chảy). Khi độ khó của công việc vừa khít với năng lực, não bộ tự động tiết ra phần thưởng nội sinh. Ở trạng thái này, vị trí "đứng nhất" không phải là một phần thưởng hay đích đến, nó chỉ là một tác dụng phụ tất yếu của niềm vui. Đứa trẻ này tuyệt đối không tr.ầm c.ảm, vì nó tạo ra kết quả, chứ không để kết quả thao túng mình.
Nhưng hãy nhìn đứa thứ hai. Nó đứng nhất chỉ để thỏa mãn sĩ diện của cha mẹ, để đè bẹp "con nhà người ta", để duy trì cái danh hiệu mà chỉ cần rớt một hạng là bầu không khí gia đình sẽ đông cứng. Đứa trẻ này mới là đứa tr.ầm c.ảm. Nó trầm cảm không phải vì nó đứng nhất, mà vì cách nó bị ép buộc phải đứng nhất.
Giáo sư tâm lý Suniya Luthar đã chứng minh một sự thật gây sốc: Tỷ lệ lo âu và trầm cảm ở học sinh các trường "top", con nhà gia giáo lại cao gấp 2-6 lần mức trung bình, cao hơn cả trẻ em nghèo. Khi giá trị bản thân của một đứa trẻ bị trói chặt vào bảng điểm, nó không còn sống cuộc đời của nó nữa. Đó là "nghịch lý Đông Á" – nơi học sinh luôn dẫn đầu các bài thi quốc tế nhưng lại xếp bét bảng về mức độ hài lòng với cuộc sống.
Chưa hết, nếu bạn lấy thứ con vốn yêu thích rồi gắn nó với áp lực cày điểm, bạn sẽ tự tay bóp ch.ết đam mê của con. Tâm lý học gọi đây là Hiệu ứng biện minh thái quá (Overjustification Effect). Treo thưởng hay ép chỉ tiêu vào một việc đứa trẻ vốn tự nguyện làm, nó sẽ ngay lập tức coi đó là một "cuộc giao dịch" mệt mỏi. Bạn tưởng mình đang đầu tư cho con? Thực ra bạn đang đốt trụi nguồn vốn nội tại quý giá nhất của nó.
2. Sự thật tàn khốc: "Vui vẻ đứng chót" là lời nói dối
Giờ hãy quay lại với vế thứ hai: Sự ảo tưởng rằng cứ buông bỏ thành tích thì con sẽ thảnh thơi.
Khoa học về "Dòng chảy" (Flow) chỉ ra rằng: Nếu bạn ném một đứa trẻ vào thứ quá khó so với năng lực, nó sẽ rơi vào lo âu. Nhưng nếu bạn ném nó vào thứ nó không có khả năng hoặc cảm thấy vô nghĩa, nó sẽ rơi vào trạng thái Apathy (Sự thờ ơ, bất lực). Và hãy nhớ kỹ điều này: Sự thờ ơ là trạng thái tâm lý độc hại và khó cứu vãn nhất. Đứa trẻ lo âu ít ra còn có khao khát cố gắng, còn đứa trẻ thờ ơ thì đã tự rút phích cắm nhận thức của chính mình.
Một đứa trẻ "đứng chót" bị kẹt trong một hệ sinh thái học đường mà ngày ngày nó phải thua cuộc trong một trò chơi nó không thể thắng. Ngồi 8 tiếng một ngày nghe những thứ mình không hiểu, nó tuyệt đối không có một giây phút nào gọi là "vui vẻ". Nó đang bị tước đoạt một trong ba nhu cầu tâm lý cơ bản nhất của con người: Cảm giác năng lực (Competence). Cái vẻ ngoài bất cần, tặc lưỡi "con không quan tâm điểm số" thực chất chỉ là lớp sơn rẻ tiền ngụy trang cho sự nhục nhã và bất lực tột cùng.
"Vui vẻ đứng chót" nghe thì đậm chất nhân văn, nhưng thực chất là một sự bỏ rơi lịch sự. Cha mẹ không dang tay vớt con lên, mà đứng trên bờ nhìn con chìm và tự nhủ: "Ít nhất thì nó đang bơi tự do."
3. Làm cha mẹ thời 5.0: Đừng chọn thứ hạng, hãy tìm "Vùng đất" của con
Vậy lối thoát ở đâu?
Làm cha mẹ trong thời đại giáo dục 5.0, đừng tự giới hạn mình vào câu hỏi giả tạo: Ép con đến tr.ầm c.ảm hay buông xuôi để con đứng bét. Nhiệm vụ thực sự của bạn là: Đồng hành, quan sát và tìm ra bằng được "vùng đất" của con.
Đó không phải là bỏ bê ("mặc kệ nó muốn làm gì thì làm"), cũng không phải là tàn sát ("ép nó lên top 1 môn Toán cho bằng được"). Đó là sự kiên nhẫn đi tìm điểm giao thoa: Nơi con tự nhiên giỏi lên mà không cần ai đốc thúc, ép buộc.
Hãy nhớ lại câu nói kinh điển về việc định vị sở trường: "Bỏ cuộc mới là bình thường, không bỏ mới là lạ." Trẻ con sinh ra để thử và chán, đó là cơ chế lọc tự nhiên của não bộ. Nhưng nếu có một thứ gì đó, không cần ai ép, không cần ai khen, mà nó vẫn miệt mài làm đi làm lại từ ngày này qua tháng khác – thì đó chính là "vùng đất" của nó.
Đừng thiển cận nghĩ rằng chỉ có Toán, Văn mới là thế mạnh. Trí thông minh đa diện (Howard Gardner) chỉ ra rằng con bạn có thể đứng chót môn Toán, nhưng nó có thể đi vào trạng thái "Dòng chảy" khi cầm cọ vẽ, khi lập trình một đoạn code, khi thuyết trình, hay đơn giản là khi nó đứng ra giải quyết một vụ cãi vã trong lớp (trí thông minh tương tác xã hội).
Khi một đứa trẻ được cắm rễ vào đúng "vùng đất" của mình, ba nhu cầu tâm lý cốt lõi nhất theo Thuyết Tự Quyết (Self-Determination Theory) sẽ được đáp ứng cùng lúc: Được làm được (Competence), Được tự chủ (Autonomy), và Được kết nối (Relatedness). Nó vẫn sẽ có được những liều "Dopamine" của sự công nhận, nhưng là phần thưởng xứng đáng từ năng lực thực sự, chứ không phải từ việc giẫm đạp lên bạn bè để giữ ghế. Lòng tự trọng của nó được xây từ cốt thép bên trong, không ai có thể tước đoạt.
Lời kết
Lần tới, nếu ai đó hỏi bạn: "Thà để con vui vẻ đứng chót hay xuất sắc mà trầm cảm?", hãy mỉm cười và ném câu hỏi đó đi. Bởi vì thứ hạng chưa bao giờ là đáp án.
Câu hỏi duy nhất bạn phải tự hỏi mình là: Con bạn đang dốc sức vì cuộc đời của nó, hay đang còng lưng gánh vác sĩ diện của bạn?
Nếu là vì cuộc đời của nó, thì dù đứng nhất nó vẫn ngập tràn hạnh phúc, và nó sẽ tự chạy mà không cần ai đốc thúc. Nếu là vì sĩ diện của bạn, thì đứng nhất là địa ngục, mà đứng chót cũng là vực sâu.
Nhiệm vụ của cha mẹ không phải là chọn giữa "Giỏi" và "Vui" như thể chúng là kẻ thù của nhau. Nhiệm vụ của cha mẹ là kiên nhẫn cầm đèn soi đường, cho đến khi tìm thấy cái nơi mà con bạn giỏi vì con yêu nó, và con hạnh phúc vì con thực sự giỏi.
Tìm được nơi đó rồi, con bạn sẽ không bao giờ phải đưa ra một lựa chọn bi đát nào nữa.
