Não một đứa trẻ phát triển ra sao, nhất là phần cảm xúc, phần lớn là do bầu không khí trong nhà quyết định.
1. Một gia đình lý tưởng trông như thế nào
Thử hình dung một ngôi nhà mà ngày nào bố mẹ cũng ôm ấp, đùa giỡn, thương yêu nhau. Cả nhà cùng ăn cơm, cùng tám chuyện, cùng xem phim, cùng chơi game. Lớn lên trong một nhà như vậy, đứa trẻ cảm nhận được xung quanh mình là một môi trường "ai cũng đứng về phía mình, ai cũng động viên mình", nên tinh thần nó tốt đến lạ. Là bởi vì bao nhiêu dinh dưỡng nó ăn vào, não đều dồn hết để nuôi cơ thể lớn lên, chứ chẳng phải chia bớt ra để nuôi cái máy "đề phòng, cảnh giác" làm gì. Tâm lý đứa trẻ làm sao mà không ổn cho được?
Nói cho đúng, áp lực ở con người vốn là một phản ứng của cơ thể, chứ không phải chuyện tâm lý.
Một đứa trẻ lớn lên trong môi trường ngập tràn yêu thương và năng lượng tích cực thì cái "phần cảm nhận áp lực" trong người nó sẽ rất chai lì, rất "yếu". Nhờ vậy mà kể cả sau này ra đời, có rơi vào chỗ áp lực cao đến mấy, nó vẫn cứ điềm tĩnh, tự tin. Tâm lý của bạn vốn đi ra từ phản ứng của cơ thể bạn; nếu xét về mặt sinh học mà bộ phận cảm nhận áp lực còn chẳng phát triển, thì bạn lấy đâu ra cảm giác áp lực? Đương nhiên là thấy nhẹ tênh rồi.
Cứ nhìn mấy đứa trẻ "rạng rỡ" ở trường mà xem: phần lớn lên đến cấp ba vẫn bá vai bá cổ bố mẹ, gọi bố là "anh", gọi mẹ là "chị đẹp". Là vì cái cảm xúc của một con người được nhào nặn ra từ chính cái môi trường nó sống. Tính nết một người, đến hơn 80% là tấm gương phản chiếu của gia đình. Tuyệt đối không có cái chuyện: "Nhà tôi êm ấm, đầm ấm lắm, vậy mà con lớn lên vừa lạnh lùng, vừa tự ti, lại hay nổi cáu". Không đời nào có chuyện đó, chẳng qua là bạn không muốn nhìn thẳng vào vấn đề của nhà mình thôi.
2. Mặt tối của những gia đình kiểu cũ
Ngược lại là kiểu gia đình truyền thống: ra lệnh, kiểm soát, quản chặt từng li, bố mẹ với con thì lạnh nhạt, mà bố mẹ với nhau cũng lạnh nhạt nốt, trong nhà lúc nào cũng đầy lời chì chiết và cái kiểu chiến tranh lạnh.
Lớn lên trong đó, đứa trẻ buộc phải bật sẵn chế độ "cảnh giác" để phòng cái nguy hiểm, trận đòn hay câu mắng có thể giáng xuống bất cứ lúc nào. Vốn dĩ cảm xúc của con người ta là một "cơ chế phòng thân để sống sót". Mà một đứa trẻ nhạy cảm quá mức thì chỉ có hai đường: hoặc là cứ trốn tránh mãi, hoặc là có ngày bùng nổ, mất kiểm soát.
Thế nên bây giờ đi xem mắt, người ta hay hỏi nhau làm sao tránh vớ phải người tồi. Đơn giản lắm: cứ tiếp xúc với gia đình người ta là rõ. Bố mẹ mà có vấn đề thì con cái tuyệt đối khó mà bình thường được. Không hẳn người đó xấu xa gì, nhưng nếu bố mẹ thuộc dạng không biết điều, thì đứa con rất dễ mang cái kiểu tâm lý lo âu, bất an. Mà người mang tâm lý đó thường rất khó trong chuyện gắn bó tình cảm - lúc mới yêu thì có thể tỏ ra dịu dàng, chung thủy lắm, nhưng về lâu dài lại hóa thành đòi hỏi độc hại và cái nhu cầu kiểm soát đến ngạt thở.
3. Trên đây là chuyện xét về mặt tâm lý. Còn chuyện bồi dưỡng năng khiếu thì sao? Thật ra đơn giản vô cùng
Trời sinh ra mỗi người một thế mạnh khác nhau, đó là cách bộ não tự phân bổ. Nhưng làm sao mà tìm ra cái sở trường ấy?
Không phải cứ thấy con thích vẽ là lập tức tống nó đi học lớp vẽ. Trẻ con còn nhỏ, để làm quen với thế giới và dựng nền móng cho cách suy nghĩ, thì nhìn cái gì nó cũng thấy hay, cũng thấy thích. Thấy người ta đổ bê tông trộn xi măng nó cũng đứng xem mê mải, chẳng lẽ bạn lại hướng nó đi làm thợ xây? Câu trả lời là cứ cho con được trải nghiệm: nó muốn làm gì thì cho nó cơ hội mà thử, mà tìm hiểu.
Đừng bận tâm việc thích được ba phút lại chán: não con người sau khi đã mò ra và hiểu được một việc nó vận hành thế nào rồi, thì hết hứng là chuyện quá bình thường. Trẻ con đòi mua đồ chơi thực ra là để bắt chước, để mày mò cái món đó thôi, hiểu cách chơi rồi là vứt xó. Đó không phải nó hư hay vô trách nhiệm gì đâu. Sở trường thật sự của một đứa trẻ chỉ lộ ra khi: nó rõ ràng đã hiểu tường tận một việc, đã làm tốt rồi, vậy mà vẫn KHÔNG CHỊU BỎ. Bỏ mới là bình thường, không bỏ mới là lạ. Nó giỏi việc đó rồi, chẳng cần ai bắt, chẳng cần ai khen, mà vẫn cứ tự giác làm đi làm lại. Đấy chính là cái thế mạnh trời cho trong não nó, là thứ đáng để bạn dồn sức bồi đắp. Ví dụ: từ lớp một con đã hí hoáy vẽ, bạn chẳng ép đi học thêm, chẳng đặt mục tiêu gì, cứ để nó chơi tự do. Vậy mà đến lớp sáu nó vẫn ngồi vẽ - lúc đó thì đầu tư cho nó học tử tế được rồi đấy.
4. Tính tự giác không cần rèn, chỉ cần đừng "đè" nó xuống
Bản chất não con người vốn đã có tính tự giác sẵn rồi. Bạn chỉ cần đừng "áp đặt, đè nén" nó là được. Tính tự giác không bao giờ thiếu, nó chỉ bị bóp nghẹt thôi. Nếu bạn thấy con mình chẳng có tí tự giác nào, thì 100% là do bạn đã kiểm soát nó quá đà. Đứa trẻ buộc phải ngoan ngoãn, vâng lời để né mấy hình phạt của bạn, và lẽ tự nhiên, nó bỏ luôn cái tính tự giác của mình.
5. Còn tính kỷ luật? Bố mẹ làm gương là đủ
Trẻ con học theo kiểu thấm từ môi trường xung quanh. Môi trường thế nào, nó thành ra thế nấy. Bạn xem, trẻ con chẳng phải hay tị nạnh đấy thôi: "Sao bạn hàng xóm được chơi mà con lại không được chơi?". Đứa trẻ luôn nhìn vào những gì xảy ra quanh nó để mà đoán xem mình nên kiềm chế bản thân tới đâu.
Cho nên, nếu hai vợ chồng bạn chỉ biết ra lệnh mà bản thân lại chẳng tự giác được như thế. Ví dụ: cấm con không cho động vào điện thoại, mà hai người thì cứ ôm khư khư cái điện thoại không rời tay. Thì cái đó chỉ làm đứa trẻ rối loạn nhận thức (lời nói một đằng, việc làm một nẻo, nó hết tin nổi), đâm ra cộc cằn, hung hăng, chứ chẳng giúp được gì cho việc rèn tính kỷ luật cả.
